Twaalf jaar les, bijna nul uur over je eigen lijf

Vraag een vijftienjarige wat hij deze week op school heeft opgestoken en de lijst is indrukwekkend. De stelling van Pythagoras, de aanloop naar de Eerste Wereldoorlog, rijtjes Franse werkwoorden en iets met programmeren. Vraag daarna hoeveel slaap hij nodig heeft om die stof vast te houden, of waarom hij tegen een uur of drie leegloopt, en het blijft stil. Hij let heus wel op in de les, alleen heeft niemand het hem ooit uitgelegd.

Daar zit een gat, en het valt op een vervelend moment. Twaalf jaar lang leren we een kind van alles over de wereld om zich heen, terwijl het over het enige dat het altijd bij zich draagt, zijn eigen lijf, bijna niks leert. Een gymles, af en toe een projectweek over gezond eten, en daar houdt het meestal op. Dat slapen, eten, bewegen en rust met elkaar samenhangen, hoort een kind zelden. Hoe je gezond blijft in een omgeving die je voortdurend de andere kant op duwt, staat in geen enkel lesboek.

Waarom overgewicht op jonge leeftijd zo hardnekkig is

Een kind met overgewicht begint met 5-0 achter. De kans is groot dat het daar zijn hele leven last van houdt, omdat het lichaam zich in de groeifase anders ontwikkelt. Tijdens de jeugd en de puberteit maakt het lichaam makkelijk nieuwe vetcellen aan, en die verdwijnen daarna nooit meer. Onderzoek van Spalding en collega’s in Nature (2008) liet zien dat het aantal vetcellen rond de vroege volwassenheid vastligt: wie daarna aankomt of afvalt, verandert vooral de grootte van die cellen. Iemand die pas later te zwaar wordt, heeft dus grotere vetcellen, terwijl een kind met overgewicht er meer heeft.

Daarnaast veranderen ook de hormonen die je verzadiging regelen en je stofwisseling mee, waardoor het lichaam zich harder verzet tegen afvallen. Minstens zo hardnekkig is wat er in het hoofd gebeurt. Een kind dat opgroeit in een gezin waar zelden gekookt wordt, de auto altijd klaarstaat en de bank de favoriete plek is, ontwikkelt een eigen beeld van wat normaal is. Dat beeld neem je mee je volwassen leven in, en het veranderen ervan is vaak lastiger dan het afvallen zelf.

Overgewicht stijgt juist bij tieners

Was het maar theorie. Van de kinderen tussen de vier en zeventien jaar heeft inmiddels 12,4 procent overgewicht, blijkt uit de Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor van CBS en RIVM. Opvallend is dat het ernstige overgewicht juist bij twaalf- tot zestienjarigen het afgelopen jaar omhoogschoot, terwijl het bij jongere kinderen daalde. Laat dat nou precies de leeftijd zijn waarop een kind het zelf voor het zeggen krijgt: eigen lunchgeld, eigen keuzes en zelf bepalen hoe laat de telefoon uitgaat. We geven ze de autosleutels en vergeten uit te leggen hoe je rijdt.

Wie hoopt dat het vanzelf overwaait, komt bedrogen uit. Van de 18- tot 25-jarigen, de groep die nu solliciteert, is volgens het CBS ruim een kwart te zwaar, tegen een vijfde in 2014. Overgewicht gaat vroeg of laat gepaard met gezondheidsproblemen. Diabetes type 2 heette vroeger ouderdomssuiker, maar inmiddels hebben ruim een miljoen Nederlanders diabetes en wordt de diagnose op steeds jongere leeftijd gesteld.

We leven gemiddeld wel langer, maar die extra jaren zijn lang niet allemaal gezond. Volgens cijfers van CBS en RIVM leven vrouwen nu ruim vier jaar langer dan in 1981, terwijl het aantal jaren dat ze zich gezond voelen in die periode zelfs iets daalde. Wat heb je aan extra jaren als je ze ziek doorbrengt?

Inmiddels zijn we zover dat een maagverkleining voor tieners met ernstige obesitas sinds juni 2026 in het basispakket zit. Wat je daar ook van vindt, het is vooral treurig. Een maagverkleining is een laatste redmiddel voor als niks anders meer werkt, en het Zorginstituut verwacht dat het om tien tot twintig jongeren per jaar gaat. Een veel grotere groep is elke dag bezig zijn gezondheid af te breken, nog voordat die goed en wel is opgebouwd.

Slapen, eten en bewegen houden elkaar gevangen

Eenmaal op gang laat dit proces zich lastig stoppen. Wie te weinig slaapt, krijgt meer honger en vooral meer trek in suiker- en vetrijk eten. Onderzoek van Spiegel en collega’s (Annals of Internal Medicine, 2004) liet al zien dat na twee korte nachten het hongerhormoon ghreline stijgt en het verzadigingshormoon leptine daalt. Dat vergroot de kans dat je meer calorieën binnenkrijgt dan je nodig hebt. Extra gewicht maakt bewegen zwaarder, en samen zorgen ze er weer voor dat je slechter slaapt, terwijl overgewicht ook de kans op stress en mentale klachten vergroot, die op hun beurt ongezond eetgedrag in de hand werken.

De gevolgen die je niet in ziektes kunt uitdrukken, zijn wat ons betreft minstens zo erg. Kinderarts en onderzoeker Bibian van der Voorn (VU) liet in 2025 zien dat kinderen met obesitas hun kwaliteit van leven even laag inschatten als kinderen met kanker. Alles wat het leven als kind leuk maakt, buitenspelen, rondrennen en met vrienden voetballen, kost ze meer moeite, en ze zijn vaker het mikpunt van pesterijen. Dat raakt hun zelfvertrouwen en zelfbeeld op het moment dat die nog volop in ontwikkeling zijn.

Die schade sijpelt door in hun latere leven. Als kind vorm je je identiteit, leer je omgaan met stress en ontwikkel je sociale vaardigheden. In diezelfde jaren leer je ook wat normaal is: of er bewogen wordt, of er vers gekookt wordt en hoe laat het licht uitgaat. Hangt er thuis een sfeer van liever lui dan moe, dan is de kans klein dat je dat later uit jezelf omgooit.

Opgroeien in een omgeving die je dikker maakt

Overgewicht kost bovendien geld, en dat betalen de ouders van deze kinderen niet alleen. Als samenleving betalen we mee via belasting en een zorgpremie die elk jaar stijgt. Al jaren roept de politiek dat we op preventie moeten inzetten, maar de daden blijven achter. Wat ons betreft is het tijd voor strenger beleid, en dat noemen we geen betutteling: op dit moment worden we al betutteld door grote voedingsbedrijven, hun reclames en hun invloed op onze leefomgeving.

Wie denkt daar immuun voor te zijn, steekt zijn kop in het zand. Complete R&D-afdelingen werken eraan om de verhouding tussen vet, suiker en crunch zo af te stemmen dat je de zak pas wegzet als hij leeg is. Met sociale media werkt het precies zo. Veel volwassenen schrikken van hun eigen schermtijd, dus waarom verwachten we dat een kind van twaalf dat wel zelf kan reguleren?

Onderzoekers noemen dit een obesogene omgeving: alles om je heen werkt overgewicht in de hand. Boodschappen en maaltijden worden soms dezelfde dag nog bezorgd, en calorierijk eten is overal te krijgen en vaak spotgoedkoop. Gaming, sociale media en fatbikes hebben het beweegniveau van kinderen flink omlaag gebracht, en eerlijk is eerlijk, dat van volwassenen ook.

Wat gezondheid op school concreet betekent

Op school leren kinderen waar de Verenigde Staten liggen, hoe fotosynthese werkt en wat er in de wereldoorlogen gebeurde. Dat is nuttig, maar het bereidt ze niet voor op een van de grootste uitdagingen van hun toekomst: gezond blijven in een omgeving die het tegenovergestelde stimuleert. Daar ligt wat ons betreft een taak voor het onderwijs. Leer kinderen voor zichzelf te zorgen, met uitleg over waarom eten, bewegen, slapen en schermtijd ertoe doen en hoe dat er in de praktijk uitziet.

Uitleggen alleen werkt daarbij niet, dat weten we al lang. Een kind dat hoort dat een appel gezonder is dan een chocoladereep en daarna in de kantine kan kiezen uit worstenbroodjes en chips, trekt zijn eigen conclusie. Kinderen moeten gezond gedrag zien en zelf doen. Richt de kantine in met gezonde keuzes, bouw beweging in het lesprogramma in en houd frietzaken en shoarmatenten weg bij de schoolpoort. Leer kinderen koken, laat ze hobby’s ontdekken zonder scherm en maak ruimte om over stress en gevoelens te praten.

Leerkrachten en ouders geven daarbij het voorbeeld. Betrek ouders daarom vanaf het begin bij het proces, want de kans is groot dat het voor hen ook geen kwaad kan om andere keuzes te maken.

Amsterdam laat zien dat het werkt

Dat het kan, bewees Amsterdam. De stad startte in 2013 met de Amsterdamse Aanpak Gezond Gewicht, met als doel dat in 2033 alle Amsterdamse kinderen een gezond gewicht hebben. In plaats van kinderen met de vinger te wijzen, veranderde de hele omgeving mee: school, buurt, sportclub en thuis. Scholen namen gezondheid structureel op in hun beleid en jaarplan, stapten over op alleen water en gezonde traktaties, en ouders werden betrokken zodat thuis dezelfde afspraken golden.

Tussen 2012 en 2015 daalde het aandeel Amsterdamse kinderen met overgewicht of obesitas van 21 naar 18,5 procent. Dat lijkt bescheiden, maar het betekent duizenden kinderen die een andere start krijgen. Het medische vakblad BMJ wijdde er in 2018 een uitgebreid artikel aan, en steden over de hele wereld kijken inmiddels naar de Amsterdamse aanpak als voorbeeld.

Gezondheid op school in de regio: wie pakt de handschoen op?

Aan plannen ontbreekt het in onze regio niet. Er is een preventieakkoord, het landelijke programma Gezonde School, JOGG waar Eindhoven al jaren aan meedoet, een regioakkoord onder Vitaal in Brainport en de actie Trommel zonder Rommel. Papier zat, handtekeningen ook. Maar pak de lesroosters erbij en tel de uren die echt over eten, slapen, bewegen en herstel gaan, en de kans is groot dat je op nul uitkomt.

In onze coaching zien we elke week wat er gebeurt als die aandacht er vroeger niet was. We coachen mensen die bewegen niet leuk vinden, omdat ze als kind nooit hoefden te sporten, en mensen die ongezond eten omdat er thuis weinig werd gekookt en ze het zelf nooit hebben geleerd. Wat ze weten over gezond leven valt meestal best mee. Wat ontbreekt, is de gewoonte om er voorrang aan te geven, en in negen van de tien gevallen is die er als kind nooit geweest.

De acties in de regio zijn een sympathiek begin, maar een themaweek per schooljaar verandert weinig. Wie neemt, net als Amsterdam, de regie over een programma van twintig jaar: de gemeente, de schoolbesturen, of beide samen? Wij denken graag mee, want de kinderen van nu zijn de werknemers, ouders en mantelzorgers van straks, en jong geleerd is oud gedaan. Wie pakt de handschoen op?